Układ krwionośny człowieka jest zamknięty – krew krąży wyłącznie w naczyniach. Składa się z serca, które pompuje krew, oraz naczyń krwionośnych: tętnic, żył i naczyń włosowatych. Serce człowieka ma cztery jamy – dwa przedsionki i dwie komory – dzięki czemu krew utlenowana nie miesza się z odtlenowaną, a krew krąży w dwóch obiegach: płucnym i ustrojowym.
Funkcje układu krwionośnego
- transportowa – przenosi tlen, CO2, składniki odżywcze, produkty przemiany materii i hormony,
- termoregulacyjna – rozprowadza ciepło po organizmie,
- odpornościowa – przenosi leukocyty i przeciwciała,
- utrzymanie homeostazy – stałego pH, ciśnienia osmotycznego i składu płynów ustrojowych,
- krzepnięcie krwi – ochrona przed jej utratą.
Budowa serca
Serce leży w klatce piersiowej, między płucami, lekko przesunięte w lewo. Jest otoczone workiem osierdziowym. Ściana serca ma trzy warstwy:
- wsierdzie – wewnętrzna warstwa nabłonkowa wyściełająca jamy serca i tworząca zastawki,
- mięsień sercowy – środkowa, najgrubsza warstwa z tkanki mięśniowej poprzecznie prążkowanej serca,
- nasierdzie – zewnętrzna błona.
Ściana lewej komory jest znacznie grubsza niż prawej, bo pompuje krew do całego ciała pod wysokim ciśnieniem.
Zastawki serca
| Zastawka | Położenie |
|---|---|
| trójdzielna | między prawym przedsionkiem a prawą komorą |
| dwudzielna (mitralna) | między lewym przedsionkiem a lewą komorą |
| półksiężycowata pnia płucnego | u ujścia pnia płucnego z prawej komory |
| półksiężycowata aorty | u ujścia aorty z lewej komory |
Zastawki działają jak jednokierunkowe wentyle – zapobiegają cofaniu się krwi. Zastawki przedsionkowo-komorowe przytrzymują nici ścięgniste przyczepione do mięśni brodawkowatych.
Praca serca
Cykl pracy serca obejmuje skurcz przedsionków, skurcz komór i rozkurcz całego serca. Serce ma automatyzm – impulsy do skurczu powstają w nim samym, w węźle zatokowo-przedsionkowym (rozruszniku serca) w ścianie prawego przedsionka, i są przewodzone przez węzeł przedsionkowo-komorowy, pęczek Hisa i włókna Purkinjego. Układ nerwowy autonomiczny i hormony (np. adrenalina) jedynie przyspieszają lub zwalniają pracę serca. Serce samo jest odżywiane przez naczynia wieńcowe.
Obiegi krwi
| Obieg | Droga krwi | Funkcja |
|---|---|---|
| mały (płucny) | prawa komora → pień płucny → tętnice płucne → naczynia włosowate płuc → żyły płucne → lewy przedsionek | natlenienie krwi i usunięcie CO2 |
| duży (ustrojowy) | lewa komora → aorta → tętnice → naczynia włosowate narządów → żyły → żyły główne → prawy przedsionek | zaopatrzenie narządów w tlen i składniki odżywcze |
Ciśnienie i tętno
Ciśnienie tętnicze to nacisk krwi na ściany tętnic. Podaje się je jako dwie wartości: skurczowe i rozkurczowe (u zdrowego dorosłego w spoczynku przeciętnie ok. 120/80 mm Hg). Tętno to rytmiczne rozszerzanie się tętnic wywołane skurczami serca – wyczuwalne np. na tętnicy promieniowej; u dorosłego w spoczynku zwykle 60–80 uderzeń na minutę.
Najczęstsze błędy na maturze
- Zamiana zastawek – trójdzielna jest po prawej, dwudzielna po lewej stronie serca.
- „Rytm serca wytwarza mózg” – serce ma automatyzm; układ nerwowy jedynie modyfikuje rytm.
- „Żyły płucne niosą krew odtlenowaną” – niosą krew utlenowaną z płuc do serca.
Zobacz też: Naczynia krwionośne · Krew i tkanki łączne · Wymiana gazowa i transport gazów · Biologia do matury – wszystkie działy
Notatka rozbudowana i zaktualizowana w październiku 2026 r.
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Układ krwionośny →
Wszystkie notatki z biologii do matury: Biologia do matury – przewodnik po działach →
