Reakcje roślin na bodźce (pobudliwość roślin)

0

Rośliny nie mają układu nerwowego, ale odbierają bodźce i reagują na nie. Wyróżnia się trzy rodzaje reakcji ruchowych: taksje – ruchy całych organizmów (u glonów jednokomórkowych, bakterii), tropizmy – ruchy wzrostowe organów, których kierunek zależy od kierunku bodźca (np. wyginanie się pędu do światła), oraz nastie – ruchy organów, których kierunek nie zależy od kierunku bodźca (np. zamykanie się kwiatów wieczorem). Wiele z tych reakcji regulują fitohormony, przede wszystkim auksyny.

Taksje

Taksje to ruchy lokomocyjne całych organizmów zdolnych do swobodnego przemieszczania się, w kierunku bodźca (taksja dodatnia) lub od niego (ujemna). Występują u jednokomórkowych glonów, sinic, bakterii, a także u ruchliwych komórek – np. plemników roślin.

  • fototaksja – ruch względem światła (np. euglena płynie w stronę światła),
  • chemotaksja – ruch względem substancji chemicznych (np. plemniki mszaków i paproci płyną w stronę substancji wydzielanych przez rodnię).

Tropizmy

Tropizmy to ruchy wygięciowe organów przytwierdzonych roślin, wywołane bodźcem działającym z określonego kierunku. Są to ruchy wzrostowe – organ wygina się, bo komórki po jednej stronie rosną szybciej niż po drugiej. Kluczową rolę odgrywa nierównomierne rozmieszczenie auksyn.

TropizmBodziecPrzykład reakcji
Fototropizmświatłopęd rośnie w kierunku światła (dodatni), korzeń zwykle od światła
Grawitropizm (geotropizm)siła grawitacjikorzeń rośnie w dół (dodatni), pęd w górę (ujemny)
Hydrotropizmwilgotnośćkorzenie rosną w kierunku wilgotniejszej gleby
Chemotropizmsubstancje chemicznełagiewka pyłkowa rośnie w kierunku zalążka
Tigmotropizm (haptotropizm)dotykwąsy czepne owijają się wokół podpory (groch, winorośl)

Mechanizm fototropizmu

Gdy światło pada z jednej strony, auksyny przemieszczają się na stronę zacienioną pędu. Tam komórki wydłużają się szybciej, dlatego pęd wygina się w stronę światła. Działanie to wykazały klasyczne doświadczenia z koleoptylami (pochwami liściowymi) traw, m.in. Darwinów i Wenta: koleoptyl z usuniętym wierzchołkiem nie wygina się do światła, a bloczek agaru z auksynami przyłożony z jednej strony wywołuje wygięcie nawet w ciemności.

Grawitropizm

Kierunek grawitacji rośliny wyczuwają dzięki statolitom – ziarnom skrobi w komórkach czapeczki korzenia i w pędzie, które opadają na dolną stronę komórek. Auksyny gromadzą się po dolnej stronie organu. Ponieważ komórki korzenia i pędu różnie reagują na to samo stężenie auksyn (w pędzie pobudza ono wzrost, w bardziej wrażliwym korzeniu – hamuje), pęd wygina się do góry, a korzeń w dół.

Nastie

Nastie to ruchy organów roślin, których kierunek jest określony budową organu, a nie kierunkiem bodźca. Mogą być wzrostowe lub wynikać ze zmian turgoru (ruchy turgorowe – szybkie i odwracalne).

NastiaBodziecPrzykład
Fotonastiazmiana natężenia światłaotwieranie i zamykanie kwiatów mniszka, stokrotki
Termonastiazmiana temperaturyotwieranie kwiatów tulipana i krokusa w cieple
Sejsmonastiawstrząs, dotykskładanie liści mimozy wstydliwej po dotknięciu
Tigmonastiadotykzamykanie pułapki muchołówki
Nyktynastiazmiana dnia i nocy„senne” ruchy liści, np. fasoli, szczawika

Ruchy mimozy i muchołówki są bardzo szybkie, bo wynikają z gwałtownej utraty wody przez komórki w określonych miejscach liścia (zmiana turgoru), a nie ze wzrostu.

Najczęstsze błędy na maturze

  • Mylenie tropizmów z nastiami – w tropizmach kierunek ruchu zależy od kierunku bodźca, w nastiach – nie.
  • Strona gromadzenia auksyn w fototropizmie – zacieniona, nie oświetlona.
  • „Taksje występują u drzew” – taksje dotyczą organizmów (lub komórek) zdolnych do przemieszczania się.

Zobacz też: Fitohormony · Wzrost i rozwój rośliny · Zegar biologiczny roślin · Biologia do matury – wszystkie działy

Notatka rozbudowana i zaktualizowana w październiku 2026 r.

Oceń ten post
Sprawdź się przed maturą
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Biologia →
Wszystkie notatki z biologii do matury: Biologia do matury – przewodnik po działach →
Cały temat krok po kroku: Rośliny do matury – przewodnik →
Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
najstarszy
najnowszy oceniany
0
Masz przemyślenia? Napisz komentarz!x