Reakcje roślin na bodźce (pobudliwość roślin)
Rośliny nie mają układu nerwowego, ale odbierają bodźce i reagują na nie. Wyróżnia się trzy rodzaje reakcji ruchowych: taksje – ruchy całych organizmów (u glonów jednokomórkowych, bakterii), tropizmy – ruchy wzrostowe organów, których kierunek zależy od kierunku bodźca (np. wyginanie się pędu do światła), oraz nastie – ruchy organów, których kierunek nie zależy od kierunku bodźca (np. zamykanie się kwiatów wieczorem). Wiele z tych reakcji regulują fitohormony, przede wszystkim auksyny.
Taksje
Taksje to ruchy lokomocyjne całych organizmów zdolnych do swobodnego przemieszczania się, w kierunku bodźca (taksja dodatnia) lub od niego (ujemna). Występują u jednokomórkowych glonów, sinic, bakterii, a także u ruchliwych komórek – np. plemników roślin.
- fototaksja – ruch względem światła (np. euglena płynie w stronę światła),
- chemotaksja – ruch względem substancji chemicznych (np. plemniki mszaków i paproci płyną w stronę substancji wydzielanych przez rodnię).
Tropizmy
Tropizmy to ruchy wygięciowe organów przytwierdzonych roślin, wywołane bodźcem działającym z określonego kierunku. Są to ruchy wzrostowe – organ wygina się, bo komórki po jednej stronie rosną szybciej niż po drugiej. Kluczową rolę odgrywa nierównomierne rozmieszczenie auksyn.
| Tropizm | Bodziec | Przykład reakcji |
|---|---|---|
| Fototropizm | światło | pęd rośnie w kierunku światła (dodatni), korzeń zwykle od światła |
| Grawitropizm (geotropizm) | siła grawitacji | korzeń rośnie w dół (dodatni), pęd w górę (ujemny) |
| Hydrotropizm | wilgotność | korzenie rosną w kierunku wilgotniejszej gleby |
| Chemotropizm | substancje chemiczne | łagiewka pyłkowa rośnie w kierunku zalążka |
| Tigmotropizm (haptotropizm) | dotyk | wąsy czepne owijają się wokół podpory (groch, winorośl) |
Mechanizm fototropizmu
Gdy światło pada z jednej strony, auksyny przemieszczają się na stronę zacienioną pędu. Tam komórki wydłużają się szybciej, dlatego pęd wygina się w stronę światła. Działanie to wykazały klasyczne doświadczenia z koleoptylami (pochwami liściowymi) traw, m.in. Darwinów i Wenta: koleoptyl z usuniętym wierzchołkiem nie wygina się do światła, a bloczek agaru z auksynami przyłożony z jednej strony wywołuje wygięcie nawet w ciemności.
Grawitropizm
Kierunek grawitacji rośliny wyczuwają dzięki statolitom – ziarnom skrobi w komórkach czapeczki korzenia i w pędzie, które opadają na dolną stronę komórek. Auksyny gromadzą się po dolnej stronie organu. Ponieważ komórki korzenia i pędu różnie reagują na to samo stężenie auksyn (w pędzie pobudza ono wzrost, w bardziej wrażliwym korzeniu – hamuje), pęd wygina się do góry, a korzeń w dół.
Nastie
Nastie to ruchy organów roślin, których kierunek jest określony budową organu, a nie kierunkiem bodźca. Mogą być wzrostowe lub wynikać ze zmian turgoru (ruchy turgorowe – szybkie i odwracalne).
| Nastia | Bodziec | Przykład |
|---|---|---|
| Fotonastia | zmiana natężenia światła | otwieranie i zamykanie kwiatów mniszka, stokrotki |
| Termonastia | zmiana temperatury | otwieranie kwiatów tulipana i krokusa w cieple |
| Sejsmonastia | wstrząs, dotyk | składanie liści mimozy wstydliwej po dotknięciu |
| Tigmonastia | dotyk | zamykanie pułapki muchołówki |
| Nyktynastia | zmiana dnia i nocy | „senne” ruchy liści, np. fasoli, szczawika |
Ruchy mimozy i muchołówki są bardzo szybkie, bo wynikają z gwałtownej utraty wody przez komórki w określonych miejscach liścia (zmiana turgoru), a nie ze wzrostu.
Najczęstsze błędy na maturze
- Mylenie tropizmów z nastiami – w tropizmach kierunek ruchu zależy od kierunku bodźca, w nastiach – nie.
- Strona gromadzenia auksyn w fototropizmie – zacieniona, nie oświetlona.
- „Taksje występują u drzew” – taksje dotyczą organizmów (lub komórek) zdolnych do przemieszczania się.
Zobacz też: Fitohormony · Wzrost i rozwój rośliny · Zegar biologiczny roślin · Biologia do matury – wszystkie działy
Notatka rozbudowana i zaktualizowana w październiku 2026 r.
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Biologia →
Wszystkie notatki z biologii do matury: Biologia do matury – przewodnik po działach →
Cały temat krok po kroku: Rośliny do matury – przewodnik →