Jak to możliwe, że substancja zsyntetyzowana w 1897 roku wciąż trafia do najnowszych wytycznych kardiologicznych? Kwas acetylosalicylowy to jedna z najstarszych syntetycznych cząsteczek w medycynie, a jego mechanizm działania rozgryziono dopiero siedem dekad po tym, jak wszedł do lecznictwa.
Za tym paradoksem stoi prosta chemia: jedna grupa acetylowa i enzym, który po jej przyłączeniu nigdy nie wraca do pracy. Ten tekst prowadzi od kory wierzby po współczesną farmakologię i wyjaśnia, dlaczego ta sama cząsteczka w jednej dawce zbija gorączkę, a w innej hamuje zlepianie się płytek krwi, oraz komu nie wolno jej podawać.
Od kory wierzby do syntezy: skąd wzięła się aspiryna?
Wywary z kory wierzby na ból i gorączkę znano już od starożytności, ale co w nich działa, wyjaśniła dopiero chemia XIX wieku. W 1828 roku Johann Buchner wyizolował z kory salicynę, a dziesięć lat później Raffaele Piria otrzymał z niej kwas salicylowy¹. Rozwiązaniem okazała się acetylacja: przyłączenie grupy acetylowej do fenolowej grupy hydroksylowej kwasu salicylowego. W 1897 roku w laboratorium firmy Bayer Felix Hoffmann otrzymał czysty kwas acetylosalicylowy, a dwa lata później substancja weszła do użycia pod nazwą Aspirin, od „a” (acetyl) i „spir” od wiązówki błotnej, Spiraea ulmaria, innego źródła salicylanów¹.
Co dokładnie robi kwas acetylosalicylowy w organizmie?
Odpowiedź przyniósł w 1971 roku John Vane, późniejszy noblista, wykazując, że aspiryna hamuje syntezę prostaglandyn, lokalnych przekaźników odpowiedzialnych za ból, gorączkę i stan zapalny². Wyjątkowość aspiryny polega na tym, że przenosi swoją grupę acetylową na resztę seryny w miejscu aktywnym enzymu cyklooksygenazy (COX), blokując dostęp kwasu arachidonowego. Wiązanie kowalencyjne jest nieodwracalne. Enzym nie odzyskuje aktywności, a komórka musi zsyntetyzować nowy³.
Stąd dwie twarze aspiryny. Płytki krwi nie mają jądra komórkowego, więc nie potrafią wytworzyć nowej COX-1. Raz zablokowany enzym pozostaje wyłączony do końca życia płytki, czyli przez siedem do dziesięciu dni, a bez niego płytka nie produkuje tromboksanu A2 i słabiej się zlepia³. Do tego wystarczy mała dawka. Działanie przeciwbólowe wymaga dawki większej i mija szybciej, bo komórki z jądrem odbudowują enzym w ciągu godzin.
Na co stosuje się aspirynę i w jakich dawkach?
W dawkach 300 do 500 mg kwas acetylosalicylowy jest stosowany doraźnie w bólu o niewielkim i umiarkowanym nasileniu oraz w gorączce⁴. W tej postaci aspiryna jest dostępna bez recepty, a ulotka określa maksymalną dawkę dobową i zaleca przyjmowanie tabletek po posiłku⁴. Bez konsultacji nie stosuje się jej dłużej niż kilka dni.
Dawki 75 do 100 mg na dobę to inna historia: celem są płytki krwi, a wskazaniem prewencja zawału i udaru u osób, które już przebyły incydent sercowo-naczyniowy lub mają rozpoznaną miażdżycę⁵. Wytyczne ESC, przyjęte przez PTK, nie zalecają rutynowego przyjmowania aspiryny „na wszelki wypadek” u osób bez choroby układu krążenia, bo korzyść nie równoważy ryzyka krwawień⁵. Decyzja o przewlekłym stosowaniu małych dawek zawsze należy do lekarza.
Dlaczego dzieciom nie podaje się aspiryny i kto jeszcze powinien uważać?
U dzieci kwas acetylosalicylowy podawany w przebiegu infekcji wirusowych, zwłaszcza grypy i ospy wietrznej, wiąże się z ryzykiem zespołu Reye’a, rzadkiego, ale ciężkiego uszkodzenia wątroby i mózgu. Dlatego charakterystyki produktów leczniczych nie przewidują jego stosowania u dzieci poniżej 12. roku życia, a u starszych dzieci w infekcjach wirusowych wyłącznie po decyzji lekarza⁴. Drugą grupą są osoby z chorobą wrzodową, bo hamowanie prostaglandyn osłabia ochronną barierę śluzówki żołądka. Trzecią, chorzy na astmę: u części z nich, zwłaszcza przy współistniejących polipach nosa, aspiryna wywołuje skurcz oskrzeli, znany jako astma aspirynowa⁴. Ostrożność obowiązuje też przy lekach przeciwkrzepliwych, metotreksacie, w trzecim trymestrze ciąży i w niewydolności nerek⁴.
Czym różni się od innych substancji przeciwbólowych z punktu widzenia chemii?
Różnica leży w typie wiązania i w miejscu działania. Ibuprofen czy naproksen to pochodne kwasów propionowych, które konkurują z kwasem arachidonowym o miejsce aktywne COX, ale nie modyfikują enzymu chemicznie. Wiązanie jest odwracalne: gdy stężenie substancji spada, enzym wraca do pracy, a wpływ na płytki mija razem z nim³. Paracetamol należy do innej rodziny, pochodnych p-aminofenolu: słabo hamuje COX w tkankach obwodowych, nie działa przeciwzapalnie ani przeciwpłytkowo, a jego efekt przeciwbólowy tłumaczy się głównie mechanizmami ośrodkowymi, wciąż nie w pełni wyjaśnionymi³. Każda z tych substancji ma więc własny profil bezpieczeństwa: inne interakcje i inne obciążenie dla żołądka, wątroby czy nerek. Dlatego dostępne bez recepty tabletki przeciwbólowe nie są wymienne, a wybór między nimi zależy od wieku, chorób współistniejących i przyjmowanych leków. Jedna interakcja zasługuje na uwagę: ibuprofen zajmujący miejsce aktywne COX-1 może przejściowo zablokować aspirynie dostęp do enzymu, co ma znaczenie przy jej przewlekłym stosowaniu w małej dawce⁶.
Co warto wiedzieć, zanim sięgniesz po aspirynę?
Po pierwsze, dawka decyduje o efekcie: 500 mg to działanie przeciwbólowe na kilka godzin, 75 do 100 mg to działanie przeciwpłytkowe na tydzień, i tych zastosowań nie należy mieszać na własną rękę. Po drugie, sygnałem ostrzegawczym są czarne stolce, ból w nadbrzuszu i łatwe siniaczenie⁴. Po trzecie, przed planowanym zabiegiem, także stomatologicznym, trzeba poinformować lekarza o przyjmowaniu aspiryny, bo wpływ na płytki utrzymuje się kilka dni³. Po czwarte, salicylany kryją się też w złożonych środkach na przeziębienie, więc łatwo nieświadomie podwoić dawkę⁴. Jeśli którakolwiek z tych sytuacji dotyczy Ciebie lub osoby, której chcesz podać tabletkę, o wyborze substancji i dawce porozmawiaj z lekarzem lub farmaceutą.
Źródła
- Sneader W. The discovery of aspirin: a reappraisal. BMJ, 2000.
- Vane J.R. Inhibition of prostaglandin synthesis as a mechanism of action for aspirin-like drugs. Nature New Biology, 1971.
- Kostowski W., Herman Z.S. (red.) Farmakologia. Podstawy farmakoterapii. PZWL, Warszawa, 2010.
- Charakterystyka Produktu Leczniczego: kwas acetylosalicylowy 500 mg, tabletki. Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, Warszawa.
- Visseren F.L.J., Mach F., Smulders Y.M. i wsp. Wytyczne ESC 2021 dotyczące prewencji chorób układu sercowo-naczyniowego w praktyce klinicznej. Kardiologia Polska (wydanie polskie pod patronatem PTK), 2021.
- Catella-Lawson F., Reilly M.P., Kapoor S.C. i wsp. Cyclooxygenase inhibitors and the antiplatelet effects of aspirin. New England Journal of Medicine, 2001.
