Kampylobakterioza jest najczęściej spotykaną chorobą przenoszoną drogą pokarmową w Unii Europejskiej. Polska należy do krajów, w których zanotowano najniższy wskaźnika zachorowalności. Przyczyną tego zjawiska jest niediagnozowanie choroby, spowodowane nie zgłaszaniem się pacjentów do lekarzy [1]. Zakażenie obejmuje głównie infekcje układu pokarmowego [2]. Wiele osób lekceważy objawy zakażenia traktując je jako ,,grypę żołądkową” lub ,,jelitówkę’’, czekając aż objawy ustąpią samoistnie lub lecząc się domowymi sposobami [3]. Takie postępowanie jest bardzo poważnym problemem zdrowia publicznego, gdyż zakażenie przenosi się przez żywność i może prowadzić do wystąpienia zachorowań epidemicznych [4]. Czynnikiem etiologicznym zakażenia są szeroko rozpowszechnione w przyrodzie pałeczki Campylobacter spp. [1]. Do zakażenia dochodzi drogą fekalno-oralną [2]. Zazwyczaj przebiega bezobjawowo, a do objawowego zakażenia najczęściej dochodzi u małych dzieci (wiek poniżej 4 lat), młodych dorosłych (20-40 lat), osób starszych oraz z obniżoną odpornością. Po raz pierwszy spiralne, niedające się wyhodować pałeczki zaobserwował w 1886 roku pediatra, specjalista chorób zakaźnych – Theodor Escherich w kale niemowląt chorych na ostrą biegunkę [1]. 

Przyczyną zakażenia pałeczkami Campylobacter spp. jest najczęściej zła obróbka potraw mięsnych (niedogotowane mięso drobiowe lub wieprzowe), spożycie niepasteryzowanego mleka, zanieczyszczonej wody pitnej oraz nieprzestrzeganie zasad higieny podczas przygotowywania posiłków [1,3,5]. Do zainfekowania organizmu wystarczy jedynie 500 komórek [2]. 

Bakterie bezobjawowo kolonizują przewód pokarmowy zwierząt domowych i dzikich (owce, drób, świnie, bydło). Najważniejszym rezerwuarem bakterii jest przewód pokarmowy ptaków – występuje tam optymalna temperatura dla ich wzrostu (42^oC) [1,3]. Ptaki jako zwierzęta wędrowne są także szerokopasmowymi wektorami, zanieczyszczając swoim kałem różne tereny np.: lasy oraz wody powierzchniowe [3]. Pałeczki Campylobacter spp. mogą kilka tygodni utrzymywać się w wilgotnej glebie, a do 21 dni w żywności przechowywanej w temperaturze lodówkowej. Występują także w produktach mrożonych do -70 ^oC [4]. 

U ludzi przyczyną chorób przewodu pokarmowego są cztery termotolerancyje gatunki: C. jejuni, C. coli, C. lari, C. upsaliensis, z których C. jejuni jest najczęstszym patogenem bakteryjnego zapalenia żołądka i jelit, mogącego prowadzić do poważnych powikłań [1].

Bakterie z rodzaju Campylobacter są Gram-ujemnymi, spiralnymi, mikroaerofilnymi pałeczkami o długości 0,5-5 µm i średnicy 0,2 – 0,8 µm. W preparatach barwionych metodą Grama pary komórek mogą przyjmować kształt tzw. skrzydeł mewy [2]. Bakterie te nie tworzą spor, a do swojego wzrostu potrzebują atmosfery o zwiększonej zawartości dwutlenku węgla [1,3]. Na wzrost pozytywnie wpływa także obecność w atmosferze do 10% H₂ [2]. W organizmie człowieka mogą się przemieszczać do miejsc, w których występują najkorzystniejsze warunki do rozwoju, dzięki obecności rzęsek. Mogą one występować na jednym lub obu biegunach komórki, zapewniając bakterii zdolność ruchu korkociągowego. Ich hodowla jest stosunkowo trudna z powodu wrażliwości na zbyt wysokie stężenie dwutlenku węgla, niskie pH oraz ciepłochwiejność [1,2,3]. Do głównych czynników chorobotwórczości bakterii z rodzaju Campylobacter spp. należą: zdolność ruchu, czynniki adhezyjne, zdolność do chemotaksji i energotaksji, obecność lipooligosacharydu i otoczki polisacharydowej, wytwarzanie toksyn (enterotoksyn oraz cytotoksyny), białek sekrecyjnych, obecność plazmidu, a także duża zmienność genetyczna [1,2,5]. Testami biochemicznymi pozwalającymi na odróżnienie poszczególnych pałeczek są: wytwarzanie katalazy, hydroliza octanu indoksylu oraz hipuranu sodu. Coraz częściej wykorzystuje się także testy molekularne np. elektroforezę pulsacyjną (PFGE) oraz różne odmiany techniki PCR, dzięki którym otrzymujemy jednoznaczne wyniki [1].

Tabela 1 Testy różnicujące gatunki Campylobacter spp. [1].

Kampylobakterioza manifestuje się przede wszystkim wodnisto – śluzową lub krwawą biegunką, nudnościami, wymiotami, skurczami mięśni brzucha oraz podwyższona temperaturą ciała (38-40 ^oC) [1,3,4]. Objawy występują po okresie inkubacji, który może wynosić od 1 do 7 dni [1,3]. Biegunka pojawia się zazwyczaj po około 48 godzinach od wystąpienia gorączki, a jej przyczyną jest uszkodzenie funkcji nabłonka jelita. Toczący się stan zapalny spowodowany jest zaburzeniem integralności bariery jelitowej w wyniku działania toksyn oraz czynników adhezji wydzielanych przez Campylobacter spp. U 30% chorych występują jedynie objawy grypopochodne, 10% przypadków wymaga hospitalizacji, a zakażenie u 0,2% może prowadzić do zgonu pacjenta [1]. Kampylobakterioza oprócz postaci jelitowej może powodować: zapalenie wątroby, trzustki, pęcherzyka żółciowego, wrzodziejące zapalenie jelita grubego, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, mięśnia sercowego oraz wsierdzia [1,3]. W pojedynczych przypadkach może prowadzić do wystąpienia posocznicy [3]. Infekcja może prowadzić do niebezpiecznych powikłań np.: zespołu Guillaina-Barrégo, reaktywnego zapalenia stawów, autoimmunologicznego zespołu Reitera oraz Millera-Fishera [1,3]. Około 40% przypadków zespołu Guillaina-Barrégo może być spowodowanych zakażeniem Campylobacter spp. Reaktywne zapalenie stawów występuje u około 2-3% przypadków [1].

Kampylobakterioza jest chorobą samoograniczającą. Objawy ustępują samoczynnie po około 2-7 dniach. Stosuje się jedynie leczenie objawowe, polegające redukowaniu objawów zatrucia poprzez odpowiednią dietę, uzupełnianie płynów i elektrolitów, zażywanie probiotyków czy preparatów witaminowych. Jednak u pacjentów z grupy ryzyka np.: dzieci poniżej 2 roku życia, osoby starsze, osoby z niedoborami odporności w zaawansowanym przebiegu choroby (biegunka utrzymująca się ponad tydzień oraz wysoka gorączka) może okazać się niezbędne włączenie leczenia farmakologicznego [1,3]. Obecnie obserwuje się rozprzestrzenianie w środowisku szczepów opornych na stosowane antybiotyki, co spowodowane jest nadmiernym ich stosowaniem w profilaktyce i leczeniu zakażeń Campylobacter spp. u ludzi i zwierząt. Dużą uwagę przykuwa wzrost szczepów opornych na erytromycynę, która jest antybiotykiem stosowanym z wyboru w leczeniu ostrych zakażeń pokarmowych spowodowanych zakażeniem Campylobacter spp. oraz azytromycynę, która jest makrolidem nowej generacji. Wzrost oporności pałeczek Campylobacter spp. na stosowane w leczeniu antybiotyki to duży problem zarówno medyczny jak i ekonomiczny. Jego główną i najważniejszą przyczyną jest niewłaściwe ich stosowanie w zwalczaniu zakażeń zwierząt i ludzi [6]. 

Zapobieganie zakażeniom pałeczkami Campylobacter spp. polega przede wszystkim na zachowaniu odpowiedniej higieny przy przyrządzaniu posiłków: dokładnym myciu rąk zwłaszcza po kontakcie z surowymi produktami pochodzenia zwierzęcego, stosowaniu oddzielnych przyborów kuchennych do obróbki mięsa i innych składników. Należy także dokonywać prawidłowej obróbki termicznej mięsa, mleka oraz innych produktów, które mogły zostać zanieczyszczone. Składniki powinny osiągnąć minimalną temperaturę wewnętrzną 74 °C. Profilaktyka obejmuje także unikanie picia niepasteryzowanego mleka oraz zanieczyszczonej wody.  Bezwzględnie należy prawidłowo myć ręce przez osoby z biegunką oraz po kontakcie z odchodami zwierząt [1,3]. Wprowadzono także strategie ograniczające występowanie Campylobacter spp. w mięsie dostępnym komercyjnie, polegające na zwiększeniu bezpieczeństwa biologicznego na fermach, odseparowaniu zakażonych stad, szczepieniu zwierząt czy poprawy higieny podczas uboju [1].

Autorzy:
mgr Karolina Maleszewska, mgr Ewelina Pieczyrak

Bibliografia

1. Szosland-Fałtyn A., Bartodziejska B., Laskarys J., Chmiela M. : Zakażenia Campylobacter – poważny problem higieniczno – epidemiologiczny dwudziestego pierwszego wieku; Postępy Hig Med Dosw, 2018, 72: 678 – 685; e-ISSN 1732-2693.
2. Szewczyk E.M.: Diagnostyka Mikrobiologiczna; Wyd. 1; Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.;  Warszawa, 2005; 162-167; ISBN-13:978-83-01-14473-9.
3. Satowska A., Czerwiński J., Ossowski M., Wlazło Ł.: Pałeczki Campylobacter jako zagrożenie w produkcji żywności; Teka of Politicial Science and International Relations-UMCS, 2019, 14/1, 119-129.
4. Heczko P. B., Wróblewska M., Pietrzyk A.:  Mikrobiologia Lekarska; Wyd. 1; Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa, 2014; 177-178; ISBN 978-83-200-4308-2.
5. Szosland-Fałtyn A., Bartodziejska B.: Campylobacter jejuni kameleon wśród bakterii – formy morfologiczne oraz ich patogenność; KOSMOS vol. 67, 3, 597-595, 2018.
6. Szczepańska B., Mikucka A., Andrzejewska M., Śpica D., Gospodarek E., Klawe J. J.: Ocena lekowrażliwości i podobieństwa genetycznego szczepów Campylobacter jejuni i Campylobacter coli izolowanych z materiału klinicznego i źródeł środowiskowych; Medycyna Środowiskowa/ Environmental Medicine, 2010; 13 (2).