Znaczenie procedur pobierania i preparatyki krwi w ograniczaniu ryzyka zakażeń transfuzyjnych

Wstęp

Bezpieczeństwo krwi i jej składników stanowi jeden z najważniejszych elementów współczesnego krwiolecznictwa. Pomimo znacznego postępu diagnostyki laboratoryjnej oraz wprowadzenia badań biologii molekularnej nadal nie jest możliwe całkowite wyeliminowanie ryzyka przeniesienia biologicznych czynników chorobotwórczych drogą transfuzji. Szczególne znaczenie przypisuje się zakażeniom bakteryjnym, które nadal pozostają jednym z najistotniejszych zagrożeń związanych z przetaczaniem składników krwi.

Współczesny system bezpieczeństwa transfuzji opiera się nie tylko na kwalifikacji dawcy i badaniach laboratoryjnych, ale również na wieloetapowych procedurach stosowanych podczas pobierania oraz preparatyki krwi. Odpowiednie przygotowanie miejsca wkłucia, stosowanie układu zamkniętego, leukoredukcja, sterylne łączenie drenów czy metody redukcji czynników zakaźnych stanowią obecnie podstawowe elementy ograniczania ryzyka zakażeń transfuzyjnych.

Procedury stosowane podczas pobierania krwi

Proces pobierania krwi stanowi jeden z kluczowych etapów zapewnienia bezpieczeństwa transfuzji. Szczególne znaczenie przypisuje się odpowiedniemu przygotowaniu miejsca wkłucia oraz przestrzeganiu zasad aseptyki. Procedura przygotowania miejsca wkłucia uznawana jest za krytyczny punkt procesu pobierania, ponieważ większość zanieczyszczeń bakteryjnych składników krwi pochodzi z flory bakteryjnej skóry dawcy.

Współcześnie stosowana jest dwustopniowa metoda dezynfekcji miejsca wkłucia z wykorzystaniem środków antyseptycznych o szerokim spektrum działania, przy zachowaniu odpowiedniego czasu ekspozycji każdego środka dezynfekcyjnego. Proces dezynfekcji podlega walidacji, a personel pobierający krew objęty jest regularną kontrolą mikrobiologiczną skuteczności wykonywanych procedur.

Prawidłowo przeprowadzona dezynfekcja może zmniejszyć ryzyko zanieczyszczenia bakteryjnego nawet o około 50%. Dodatkowym elementem ograniczającym ryzyko zakażeń jest usuwanie pierwszej porcji pobieranej krwi do specjalnego pojemnika pilotującego. De Korte i wsp. wykazali, że eliminacja pierwszych 30–40 ml krwi istotnie zmniejsza ryzyko transmisji bakterii obecnych na powierzchni skóry dawcy.

Przed rozpoczęciem pobierania przeprowadzana jest również kontrola wizualna zestawów pojemników. Ocenie podlega szczelność drenów, wygląd pojemników oraz przejrzystość roztworów konserwujących i wzbogacających. Nie dopuszcza się do użycia zestawów pojemników wykazujących uszkodzenia mechaniczne, nieszczelności lub zmiany wyglądu roztworów, co ogranicza ryzyko pobrania krwi do pojemników niespełniających wymagań jakościowych.

Znaczenie układu zamkniętego podczas preparatyki składników krwi

Standardowe zestawy pojemników wykorzystywane do pobierania krwi pełnej oraz składników krwi metodą aferezy tworzą integralny, sterylny układ umożliwiający prowadzenie całego procesu bez naruszenia jałowości systemu. Zestaw składa się z pojemnika głównego, pojemników transferowych oraz drenów trwale połączonych w sposób zapewniający kontrolowany i zamknięty przepływ krwi pomiędzy poszczególnymi elementami systemu.

Preparatyka krwi prowadzona w układzie zamkniętym istotnie ogranicza ryzyko wtórnego zakażenia składników krwi. Po pobraniu krew pełna pozostawiana jest przez co najmniej 2 godziny w temperaturze pokojowej przed rozpoczęciem procesu rozdziału. Postępowanie to umożliwia leukocytom fagocytozę bakterii, które mogły przedostać się do pojemnika podczas donacji.

Następnie krew pełna poddawana jest wirowaniu z wykorzystaniem wirówek preparatycznych i rozdzielana na poszczególne składniki, najczęściej koncentrat krwinek czerwonych, osocze oraz kożuszek leukocytarno-płytkowy, za pomocą automatycznych pras. Cały proces odbywa się bez naruszenia integralności układu zamkniętego, co pozwala zachować bezpieczeństwo mikrobiologiczne otrzymywanych składników krwi.

Istotnym elementem preparatyki jest zastosowanie urządzeń do sterylnego łączenia drenów, umożliwiających wykonywanie preparatyki wtórnej, między innymi podłączanie filtrów antyleukocytarnych, dodatkowych pojemników transferowych oraz dzielenie składników krwi bez naruszenia jałowości układu. Zachowanie układu zamkniętego pozwala nie tylko ograniczyć ryzyko zakażenia bakteryjnego, ale również utrzymać pełny okres ważności składników krwi.

W sytuacjach wymagających preparatyki w systemie otwartym, takich jak zamrażanie i rozmrażanie koncentratów krwinek płytkowych procedury wykonywane są w komorach laminarnych objętych regularną kontrolą czystości środowiska.

Leukoredukcja i metody zwiększania bezpieczeństwa mikrobiologicznego

Jednym z elementów zwiększających bezpieczeństwo transfuzji jest leukoredukcja, polegająca na usuwaniu leukocytów ze składników krwi. Procedura ta zapobiega nie tylko niehemolitycznym reakcjom gorączkowym i alloimmunizacji HLA, ale również ogranicza ryzyko transmisji niektórych wirusów, takich jak CMV, HTLV, EBV czy HIV.

Filtracja umożliwia także usuwanie bakterii obecnych w składnikach krwi, zarówno wolnych form drobnoustrojów, jak i bakterii związanych z leukocytami. Leukoredukcja przyczynia się również do częściowego usuwania pasożytów oraz prionów związanych z leukocytami. 

W celu dalszego zwiększenia bezpieczeństwa transfuzji coraz większe znaczenie mają metody redukcji biologicznych czynników chorobotwórczych. Systemy Intercept, Mirasol oraz Theraflex wykorzystują między innymi światło UV, ryboflawinę, błękit metylenowy lub amotosalen do ograniczania aktywności wirusów, bakterii i pasożytów obecnych w składnikach krwi. Metody te znajdują szczególne zastosowanie w przypadku osocza i koncentratów krwinek płytkowych.

Dodatkowym zabezpieczeniem stosowanym dla osocza i krioprecypitatu pozostaje karencjonowanie. Składniki te wydawane są do użytku klinicznego po upływie co najmniej 16 tygodni oraz ponownym potwierdzeniu ujemnych wyników badań wirusologicznych dawcy. Procedura ta ma na celu ograniczenie ryzyka wykorzystania składników pochodzących od dawców znajdujących się w okresie okna diagnostycznego zakażeń wirusowych.

Monitorowanie bezpieczeństwa składników krwi

Istotnym elementem zwiększania bezpieczeństwa krwi i jej składników pozostaje również kontrola procesów preparatyki oraz warunków przechowywania. W celu potwierdzenia skuteczności stosowanych procedur prowadzona jest okresowa kontrola mikrobiologiczna procesu preparatyki, obejmująca między innymi walidację procesu sterylnego łączenia drenów oraz kontrolę czystości mikrobiologicznej komory z laminarnym przepływem sterylnego powietrza.

Wszystkie urządzenia wykorzystywane podczas pobierania i preparatyki składników krwi podlegają regularnej kwalifikacji oraz kontroli technicznej, mającej na celu potwierdzenie ich prawidłowego działania i bezpieczeństwa użytkowania. Również procesy związane z pobieraniem, preparatyką, przechowywaniem oraz transportem składników krwi są poddawane regularnym walidacjom. Postępowanie to pozwala na utrzymanie powtarzalności procedur, ograniczenie ryzyka błędów oraz zapewnienie odpowiedniej jakości i bezpieczeństwa składników krwi.

Znaczenie dla bezpieczeństwa transfuzji ma również monitorowanie temperatury przechowywania i transportu składników krwi. Poszczególne składniki wymagają zachowania ściśle określonych warunków temperaturowych, a ich nieprzestrzeganie może prowadzić do namnażania drobnoustrojów oraz pogorszenia jakości składników krwi. Stały monitoring temperatury umożliwia utrzymanie odpowiednich parametrów przechowywania na wszystkich etapach przygotowania i transportu składników krwi.

Dodatkowym elementem kontroli bezpieczeństwa jest wizualna ocena składników krwi przed wydaniem do użytku klinicznego. Zmiana zabarwienia składnika krwi, obecność skrzepów, hemolizy, zmniejszenie lub zanik charakterystycznego zjawiska wirowania w koncentratach krwinek płytkowych mogą świadczyć o zanieczyszczeniu bakteryjnym lub pogorszeniu jakości składnika.

Podsumowanie

Współczesne metody pobierania i preparatyki krwi oraz jej składników stanowią istotny element ograniczania ryzyka zakażeń transfuzyjnych. Podstawowym warunkiem bezpieczeństwa transfuzji pozostaje jednak prawidłowa kwalifikacja dawcy oraz uzyskanie ujemnych wyników badań markerów czynników zakaźnych przenoszonych drogą krwi wykonywanych dla każdej donacji. Procedury stosowane podczas pobierania, preparatyki, przechowywania i transportu składników krwi, obejmujące między innymi przestrzeganie zasad aseptyki, wykorzystanie układu zamkniętego, leukoredukcję oraz metody redukcji czynników zakaźnych, tworzą wzajemnie uzupełniający się system zabezpieczeń pozwalający na utrzymanie wysokiego poziomu bezpieczeństwa transfuzji. 

mgr Anna Kiestrzyń

Piśmiennictwo:

1. Lachert E. Metody ograniczania ryzyka zakażeń przenoszonych przez krew. J Transf Med. 2015;8:147–149.
2. Płodzich A., Lachert E., Kubis J. i wsp. Oznaczanie leukocytów w ubogoleukocytarnych składnikach krwi w systemie ADAM r-WBC. J Transf Med. 2015; 8: 97–108
3. Lachert E., Antoniewicz-Papis J. (red.) i wsp. Standardowe procedury operacyjne w centrach krwiodawstwa i krwiolecznictwa – monitorowanie jakości. Warszawa: Narodowe Centrum Krwi; 2023.
4. Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 30 marca 2021 r. w sprawie wymagań dobrej praktyki pobierania krwi i jej składników, badania, preparatyki, przechowywania, wydawania i transportu dla jednostek organizacyjnych publicznej służby krwi. (Dz.Urz. Ministra Zdrowia 2021 poz. 28 z późn. zm.)
5. Lachert E. Leukocyty a metody inaktywacji biologicznych czynników chorobotwórczych w składnikach krwi. J. Transf. Med. 2020; 13: 105–112
6. Antoniewicz-Papis J., Brojer E., Fabijańska-Mitek J. i wsp. Current status and achievements of Polish transfusion medicine. Acta Haematol Pol. 2021;52:14–162.
7. Fast L.D. Preventing transfusion-associated graft-versus-host disease: state of the art. Int J Clin Transfus Med. 2015;3:1–6.
8. Lachert E. Poprzetoczeniowa choroba przeszczep przeciwko gospodarzowi (TA-GvHD). Laboratorium Medyczne. 2019;2:25–29.
9. de Korte D., Curvers J., de Kort W.L. i wsp. Effects of skin disinfection method, diversion bag, and bacterial screening on clinical safety of platelet transfusions in the Netherlands. Transfusion. 2006;46:476–485.
10. Lee. C.K. Bacterial contamination of blood products. ISBT Science Series 2011;6;427-431.