Jądro komórkowe to największe organellum komórki eukariotycznej, w którym znajduje się większość materiału genetycznego – DNA. Jądro steruje życiem komórki: przechowuje informację genetyczną, umożliwia jej powielanie (replikację) i odczytywanie (transkrypcję). Otoczone jest otoczką jądrową z porami, a w jego wnętrzu znajdują się chromatyna i jąderko.
Budowa jądra komórkowego
| Element | Budowa | Funkcja |
|---|---|---|
| Otoczka jądrowa | dwie błony białkowo-lipidowe; zewnętrzna łączy się z siateczką śródplazmatyczną szorstką i ma rybosomy | oddziela zawartość jądra od cytoplazmy |
| Pory jądrowe | kompleksy białkowe przechodzące przez otoczkę | kontrolowany transport: z jądra wychodzą m.in. mRNA i podjednostki rybosomów, do jądra wnikają białka (np. histony, enzymy) |
| Kariolimfa (nukleoplazma) | półpłynne wnętrze jądra | środowisko, w którym zawieszona jest chromatyna i jąderko |
| Chromatyna | DNA połączone z białkami, głównie histonami | przechowywanie i odczytywanie informacji genetycznej |
| Jąderko | niewielka struktura bez błony, bogata w RNA i białka; może być jedno lub kilka | synteza rRNA i składanie podjednostek rybosomów |
Większość komórek ma jedno jądro. Wyjątki: bezjądrowe dojrzałe erytrocyty ssaków i komórki rurek sitowych roślin; wielojądrowe włókna mięśni szkieletowych; orzęski (np. pantofelek) mają dwa rodzaje jąder – makronukleus i mikronukleus.
Chromatyna – euchromatyna i heterochromatyna
DNA w jądrze jest nawinięte na białka histonowe. Podstawową jednostką upakowania jest nukleosom – fragment DNA owinięty wokół rdzenia z ośmiu cząsteczek histonów. Dzięki kolejnym poziomom upakowania DNA o długości ok. 2 m mieści się w jądrze o średnicy kilku mikrometrów.
| Euchromatyna | Heterochromatyna | |
|---|---|---|
| Stopień upakowania | luźna, rozproszona | silnie skondensowana |
| Aktywność genów | aktywna – zachodzi transkrypcja | w większości nieaktywna |
| Wygląd w mikroskopie | jaśniejsze obszary | ciemne grudki, często przy otoczce |
Chromosomy
Podczas podziału komórki chromatyna silnie się kondensuje i tworzy widoczne w mikroskopie chromosomy. Po replikacji DNA każdy chromosom składa się z dwóch identycznych chromatyd siostrzanych, połączonych w centromerze (przewężeniu pierwotnym). Do centromeru przyczepiają się włókna wrzeciona podziałowego. Końce chromosomów to telomery – chronią DNA przed uszkodzeniem.
Ze względu na położenie centromeru wyróżniamy chromosomy:
- metacentryczne – centromer pośrodku, ramiona równej długości,
- submetacentryczne – centromer przesunięty, ramiona różnej długości,
- akrocentryczne – centromer blisko końca, jedno ramię bardzo krótkie.
Niektóre chromosomy mają też przewężenie wtórne, oddzielające tzw. satelitę – w tych miejscach znajdują się geny rRNA tworzące jąderko.
Zestaw chromosomów komórki to kariotyp. U człowieka komórki somatyczne zawierają 46 chromosomów (2n), a gamety – 23 (n).
Funkcje jądra komórkowego
- przechowywanie informacji genetycznej,
- replikacja DNA przed podziałem komórki,
- transkrypcja – synteza mRNA, tRNA i rRNA na matrycy DNA, a u eukariontów także obróbka pre-mRNA,
- wytwarzanie podjednostek rybosomów (w jąderku),
- regulacja metabolizmu komórki przez kontrolę ekspresji genów.
Najczęstsze błędy na maturze
- „Jąderko jest otoczone błoną” – nie ma błony.
- „Chromosomy są widoczne przez cały czas” – w interfazie DNA występuje w postaci chromatyny; chromosomy widać podczas podziału.
- Mylenie chromatyd z chromosomami homologicznymi – chromatydy siostrzane to dwie identyczne kopie jednego chromosomu po replikacji; chromosomy homologiczne pochodzą od dwóch rodziców.
- „Translacja zachodzi w jądrze” – translacja zachodzi na rybosomach w cytoplazmie.
Zobacz też: Cykl życiowy komórki · Przebieg i skutki mitozy · Replikacja DNA · Biologia do matury – wszystkie działy
Notatka rozbudowana i zaktualizowana w październiku 2026 r.
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Biologia →
Wszystkie notatki z biologii do matury: Biologia do matury – przewodnik po działach →
