Cytomegalowirus (CMV)–jeden z największych spośród ludzkich wirusów chorobotwórczych

Rys. 1. Struktura ludzkiego wirusa cytomegalii 

(źródło: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9784992/)

Ludzki wirus cytomegalii (CMV, HCMV) jest otoczkowym wirusem DNA należącym do rodziny Herpesviridae, podrodziny Betaherpesvirinae. Jego średnica wynosi 200 nm, posiada otoczony lipidową osłonką ikosahedralny białkowy kapsyd, wewnątrz którego znajduje się podwójna nić liniowego DNA kodującego ponad 200 białek. Genom wirusa tworzą dwa kowalentnie związane segmenty (L i S), a każdy z nich posiada unikalny region (UL i Us), zakończony fragmentem TRL i IRL, TRs i IRs. Najważniejszym wirusowym białkiem receptorowym jest glikoproteina powierzchniowa gB, glikoproteiny lipidowej osłonki wirusa odpowiedzialne są za przyłączenie do receptorów błony komórki gospodarza. Pełny cykl replikacji CMV trwa około 96 godzin, więc jest powszechnie uznawany za wolno replikujący się wirus [5, 6, 7, 11]. 

Wirus CMV jest bardzo rozpowszechniony na świecie, odsetek osób seropozytywnych szacuje się na około 40-60% w krajach wysokorozwiniętych, jest także najczęstszą przyczyną wrodzonych infekcji. W populacji osób immunokompetentnych zakażenie przebiega bezobjawowo i ulega samoograniczeniu, lecz wirus przechodzi w stan latencji, która może trwać przez lata, a do reaktywacji dochodzi w sytuacji osłabienia układu immunologicznego. U pacjentów z obniżoną odpornością (chorzy z HIV, po przeszczepach KKM lub narządów litych) oraz u noworodków może prowadzić do ciężkich powikłań, a nawet do śmierci. U takich pacjentów może wystąpić:

·       przedłużająca się gorączka powyżej 38℃,

·       leukopenia,

·       trombocytopenia,

·       zapalenie jelit z owrzodzeniami w przewodzie pokarmowym, dysfagia

·       śródmiąższowe zapalenie płuc,

·       zapalenie wątroby z 2,5 krotnym wzrostem poziomu transaminaz i hiperbilirubinemią,

·       zapalenie siatkówki – często u pacjentów z AIDS,

·       zapalenie pęcherza moczowego,

·       zapalenie mięśnia sercowego,

·       zapalenie trzustki,

·       zapalenie mózgu – u pacjentów z AIDS i po przeszczepie komórek macierzystych.

Pacjenci umierają z powodu nadkażenia grzybami i bakteriami w związku z nasileniem immunosupresji w przebiegu zakażenia CMV [2,5].

Wirusem można zarazić się przez bezpośredni kontakt z osobą zakażoną, w wyniku ekspozycji na ślinę, mocz, krew, mleko zawierające cząstki wirusa, drogą wertykalną z matki na płód oraz przez przetoczenia krwi i jej składników, szczególnie koncentratu krwinek czerwonych, koncentratu krwinek płytkowych i granulocytów (przetoczenie świeżo mrożonego osocza i krioprecypitatu nie stanowi zagrożenia) oraz poprzez przeszczepy narządów i szpiku. Stosowanie metod leukoredukcji znacząco obniża ryzyko przeniesienia zakażenia podczas transfuzji komórkowych składników krwi [2, 3, 5, 6]. Do zakażenia wrodzonego CMV może dojść w czasie trwania ciąży, podczas porodu lub w okresie okołoporodowym. Najbardziej narażone są młode matki o niskim statusie ekonomicznym, mające kontakty z małymi dziećmi. Zakażenie ciężarnej może mieć ciężkie konsekwencje dla noworodka. Duży odsetek noworodków zaraz po porodzie nie wykazuje objawów zakażenia, mogą się one jednak pojawić po kilku miesiącach lub nawet latach od urodzenia pod postacią niedosłuchu odbiorczego, zaburzeń rozwoju mowy i opóźnienia rozwoju psychoruchowego. U niewielkiego odsetka (ok. 10%) nowonarodzonych dzieci z objawami infekcji charakterystyczne jest małogłowie, ograniczenie wzrostu, hepatosplenomegalia, żółtaczka, wybroczyny, anemia, objawy ze strony OUN, opóźnienie rozwoju psychomotorycznego, ślepota, niedosłuch, a nawet głuchota [5, 6, 9, 12]. 

Diagnostyka

W diagnostyce infekcji wirusem cytomegalii stosuje się badania serologiczne, analizę materiału genetycznego, rzadko badania wirusologiczne, cytologiczne, histopatologiczne. Najwcześniej możliwe do wykrycia jest DNA wirusa i jego antygeny (pp65, pp150). Po ok. 2 tygodniach w surowicy pojawiają się przeciwciała w klasie IgM (mogące utrzymywać się przez 6-9 miesięcy), później pojawiają się przeciwciała IgG, które pozostają w organizmie do końca życia. Najbardziej rozpowszechniona jest metoda ELISA, pozwalająca na wykrycie swoistych przeciwciał anty-CMV IgM i anty-CMV IgG, kluczowe jest także oznaczanie awidności przeciwciał IgG CMV do różnicowania zakażenia pierwotnego i wtórnego. W celu wykrycia infekcji wrodzonej u płodu, oznacza się przeciwciała IgM we krwi płodu, wykonuje badanie USG, w którym zaobserwować można nieprawidłowości sugerujące zakażenie (zwapnienia w wątrobie i komorach bocznych mózgu, hepatosplenomegalia, małogłowie, obrzęk uogólniony płodu, echogeniczność jelit, wysięk opłucnowy, powiększenie łożyska), a także oznaczenie obecności materiału genetycznego wirusa metodą PCR w płynie owodniowym [1, 4, 5, 9, 12].

Leczenie

         Terapię przeciwwirusową cechuje duża toksyczność, a najczęściej stosowanymi lekami są:

·       gancyklowir (GCV) – podawany dożylnie, może powodować mielosupresję (leukopenia, neutropenia),

·       walgancyklowir (VGCV) – podawany doustnie, może powodować mielosupresję (leukopenia, neutropenia),

·       foskarnet (FOS) – lek o dużej toksyczności, stosowany w przypadku ciężkiego zakażenia i oporności na gancyklowir, ma działanie nefrotoksyczne, może powodować zaburzenia elektrolitowe, owrzodzenia błon śluzowych, wykazuje toksyczne działanie na przewód pokarmowy,

·       cidofovir (CVD) –  podawany dożylnie, działanie nefrotoksyczne, neutropenia.

Do uzupełniania terapii stosuje się także immunoglobulinę anty-CMV [6, 8]. 

AUTOR: mgr ALICJA KOCUREK, Diagnosta Laboratoryjny

Bibliografia:

1. B. Solnica, Diagnostyka laboratoryjna PZWL, Warszawa 2023, str.219-220
2. Red. J. Korsak, M. Łętowska, Transfuzjologia kliniczna, α-medica Press 2009, str.241-242
3. B. Neumeister, I. Basenthal, B. O. Böhm, Diagnostyka laboratoryjna, wyd. polskie II pod red. M. Pietruczuk, A. Bartoszko-Tyczkowska, Elsevier Urban & Partner, Wrocław, str.697-699
4. E. Brojer, P. Grabarczyk, Czynniki zakaźne istotne w transfuzjologii, Fundacja Pro Pharmacia Futura Warszawa 2015, str.150-154
5. M. Polz-Dancewicz, Wirus cytomegalii – epidemiologia, diagnostyka, leczenie i zapobieganie, Forum zakażeń 2013;4(1):35-41
6. M. Dunal, A. Trzcińska, J. Siennicka, Wirus cytomegalii – problem zakażeń wrodzonych, POST.MIKROBIOL.2013, 52, 1, 17-28
7. B. Zawilińska, S. Szostek, J. Kopeć, M. Koprynia, M. Kosz-Vnenchak, Różnorodność genotypowania UL55 szczepów wirusa cytomegalii izolowanych od noworodków i niemowląt hospitalizowanych w Polsce południowej, Przegl. Epidemiol. 2011; 65: 409-413
8. M. R. Heldman, M. J. Boeckh, A.P. Limaye, Current and future strategies for the prevention and treatment of cytomegalovirus infections In transplantation, CID 2025:81, 581-592
9. H. Erenel, G. Tuna, V. Alpay, I. Polat, Fetal cytomegalovirus infection In the absence of maternal cytomegalovirus-IgM seropositivity, Reproductive science (2024) 31:1533-1540
10. R.R. Razonable, N. Inoue, S.G. Pinninti, S.B. Boppana, T. Lazzarotto, L. Gabrielli, G. Simonazzi, P.E. Pellett, D.S. Schmid, Clinical diagnostic testing for human cytomegalovirus infections, JID 2020:221 (suppl 1)
11. Z. Gaj, M. Rycel, J. Wilczyński, D. Nowakowska, Seroprewalencja zakażeń cytomegalowirusem w populacji polskich kobiet ciężarnych, Ginekol Pol. 2012, 83, 337-341 
12. M. Sobolewska-Pilarczyk, P. Rajewski, P. Rajewski, Cytomegalia wrodzona – aktualne zalecenia dotyczące diagnostyki i terapii, Forum Medycyny Rodzinnej 2016, tom 10, nr 6, 309-313